Khi không chắc ngày sinh của mình hoặc của người nhà

Mọi bảng tra tuổi mệnh đều bắt đầu bằng một ô: ngày tháng năm sinh. Bảng mặc định rằng ai cũng biết chắc con số đó.

Thực tế thì không ít người không chắc — nhất là người sinh ở thời kỳ giấy tờ làm sau, làm gộp, hoặc làm theo lời khai. Trong nhà nào cũng có thể có một người như vậy: ông bà, cha mẹ, hoặc chính mình.

Bài này nói cách xử cho gọn, và nói thẳng phần nào không xử được.

Vì sao ngày sinh trên giấy hay lệch

Giấy tờ làm sau khi sinh nhiều năm. Đăng ký muộn thì ngày ghi vào là ngày người nhà nhớ lại, và trí nhớ vài năm sau thường chỉ chính xác tới tháng hoặc mùa.

Ghi theo âm lịch rồi quy sang dương, hoặc ngược lại — và phép quy đổi đó có khi được làm sau, bằng cách ước chừng.

Ghi lệch có chủ ý vì lý do nhập học, vì tuổi đi làm, vì thủ tục. Đây là chuyện rất thường ở nhiều thế hệ, và không có gì phải giấu.

Chép sai khi làm lại giấy, hoặc bản gốc đã mất nên làm lại theo trí nhớ.

Và ngày sinh gia đình dùng khác ngày trên giấy. Nhà vẫn giỗ Tết theo ngày này, giấy tờ lại ghi ngày kia — cả hai cùng tồn tại mấy chục năm.

Trước khi tra: gom lại những gì mình có

Hỏi người lớn nhất trong nhà, và hỏi theo mốc chứ đừng hỏi thẳng con số: mùa nào trong năm, trước hay sau một sự kiện lớn của làng, lúc đó nhà đang ở đâu, con thứ mấy.

Tìm giấy tờ cũ: học bạ, sổ hộ khẩu cũ, giấy tờ nhà, ảnh cũ có ghi chữ sau lưng.

Hỏi anh chị em ruột. Nhiều khi mỗi người nhớ một mảnh và ghép lại mới ra.

Ghi lại tất cả những ngày đang lưu hành, kèm nguồn — "giấy khai sinh ghi ngày này", "bà nội nhớ là tháng kia". Đây là việc nên làm dù có tra cứu hay không, vì vài chục năm nữa sẽ không ai gom được nữa.

Và làm sớm. Người nhớ rõ nhất thường là người lớn tuổi nhất.

Khi vẫn không chắc: bốn cách người ta đang dùng

Dùng ngày trên giấy tờ. Đây là cách phổ biến nhất và cũng dễ giải thích nhất — mọi thủ tục đều theo nó, nên tra theo nó thì mọi thứ khớp với nhau.

Dùng ngày nhà vẫn dùng. Với nhiều gia đình thì ngày giỗ Tết và cách gọi tuổi trong nhà đi theo ngày này.

Tra cả hai và xem chỗ nào khác nhau. Nhiều khi hai ngày cho cùng kết quả ở phần lớn bảng, và lúc đó chuyện chọn ngày nào không còn quan trọng.

Không tra phần phụ thuộc ngày giờ, chỉ dùng phần không phụ thuộc — hướng nhà theo điều kiện thực tế, bố trí theo công năng, những thứ đo được.

Điều đáng làm ở cả bốn cách: ghi lại mình đã chọn ngày nào và vì sao. Không ghi thì vài năm sau tra lại ra kết quả khác mà không hiểu vì sao.

Khi hai ngày cho hai kết quả trái nhau

Đây là tình huống làm nhiều người bối rối, và cách gỡ không nằm ở chỗ tra kỹ hơn:

Xem chênh lệch ảnh hưởng tới việc gì. Nếu nó chỉ đổi một gợi ý nhỏ thì chọn cách nào cũng được. Nếu nó đổi một quyết định tốn tiền thì đó là lúc nên dừng và cân bằng thứ khác.

Đừng chọn ngày cho ra kết quả mình thích. Nghe hiển nhiên nhưng rất dễ rơi vào, nhất là khi một ngày cho kết quả dễ chịu hơn. Chọn theo lý do rồi giữ nguyên, kể cả khi kết quả không vừa ý.

Và nhớ rằng bản thân chuyện hai ngày cùng tồn tại đã nói một điều: phần kết luận dựa trên ngày sinh là phần dựa trên một dữ kiện có thể không chắc. Biết vậy thì dùng nó nhẹ tay hơn, và để dành quyết định lớn cho những căn cứ kiểm được.

Khi tra hộ người khác

Rất hay gặp: con cháu tra hộ ông bà, và ông bà là người không chắc ngày sinh nhất.

Hỏi ngày nào họ vẫn dùng, và dùng ngày đó. Đây là ngày gắn với cách họ hiểu về chính mình.

Đừng "sửa lại" ngày của người khác dựa trên suy đoán của mình, kể cả khi bạn tin là mình đúng.

Đừng đem chuyện giấy tờ lệch ra bàn trước mặt đông người. Với nhiều người, đó là chuyện của cả một thời kỳ khó khăn, không phải chuyện sai sót cá nhân.

Và nếu kết quả tra ra điều không hay, thì cân nhắc có nên nói không — nhất là với người lớn tuổi. Một con số không chắc chắn không đáng để làm ai đó bận lòng những năm cuối đời.

Còn phần giấy tờ thì sao

Ngày trên giấy tờ là ngày dùng cho mọi thủ tục — đi học, đi làm, hưu trí, y tế. Đây là phần không liên quan gì tới chuyện tra cứu.

Muốn sửa cho khớp thực tế thì thủ tục tuỳ loại giấy và tuỳ nơi; phải hỏi cơ quan hộ tịch hoặc cơ quan đã cấp. Bài này không hướng dẫn thủ tục.

Cân nhắc trước khi sửa: một thay đổi trên giấy khai sinh kéo theo cả loạt giấy tờ khác, và nhiều người thấy công sức ấy không đáng nếu chỉ để cho khớp một bảng tra.

Còn khi con số trên giấy ảnh hưởng tới quyền lợi thật — tuổi hưu, tuổi đi học, chế độ — thì đó là chuyện khác hẳn và nên hỏi người có chuyên môn.

Ba điều gọn lại

Ngày sinh lệch là chuyện rất thường với người sinh ở thời kỳ giấy tờ làm sau — không phải sai sót của ai, và không có gì phải giấu.

Gom lại những gì mình có và ghi kèm nguồn, hỏi người lớn tuổi theo mốc chứ đừng hỏi thẳng con số. Việc này nên làm sớm.

Chọn một ngày theo lý do rồi giữ nguyên, đừng chọn ngày cho ra kết quả mình thích. Và khi tra hộ người khác thì dùng ngày họ vẫn dùng.