Nói với con về kiêng kỵ: trả lời thế nào để con không sợ mà vẫn giữ nếp
Đứa trẻ nào lớn lên trong một gia đình Việt cũng sẽ có lúc nghe: đừng làm thế, kiêng đấy. Rồi nó hỏi lại một câu mà nhiều người lớn không biết trả lời sao: "Vì sao ạ?"
Trả lời qua loa thì đứa trẻ hoặc là sợ, hoặc là thôi không hỏi nữa. Cả hai kết cục đều không phải điều mình muốn.
Ba cách trả lời — và cái giá của từng cách
"Không được hỏi, người lớn nói sao nghe vậy." Gọn cho người lớn, nhưng nó dạy đứa trẻ rằng có những chuyện không được tìm hiểu. Vài năm sau, chính nếp đó khiến nó không hỏi cả những chuyện nó rất cần hỏi.
"Làm thế là bị phạt, là gặp chuyện xấu." Câu này hiệu quả tức thì vì nó tạo ra sợ hãi. Nhưng nỗi sợ ở tuổi nhỏ bám rất dai, và nhiều người lớn hôm nay vẫn mang theo một nỗi sợ mà chính họ không còn tin nữa.
"Đây là nếp nhà mình, vì..." Tốn thời gian nhất, và cũng là cách duy nhất còn dùng được khi đứa trẻ lớn lên.
Tách ba loại trước khi giải thích
Việc này làm cho người lớn, làm một lần, và nó khiến mọi câu trả lời sau dễ hẳn.
Loại một: điều kiêng thật ra là an toàn. Đừng chạy quanh bàn thờ có nến, đừng nghịch dao, đừng sờ vào nồi vừa bắc xuống. Mấy điều này có lý do vật chất rõ ràng — và nên giải thích bằng đúng lý do đó.
Loại hai: điều kiêng thuộc về cách cư xử. Không chỉ tay vào người khác, không nói chuyện ồn nơi thờ tự, không gõ đũa vào bát ở bàn ăn. Đây là chuyện lễ phép, và giải thích bằng cảm nhận của người khác là đủ.
Loại ba: điều kiêng thuộc về niềm tin. Không có lý do vật chất, và cũng không cần bịa ra một lý do. Đây là loại người lớn hay lúng túng nhất.
Với loại ba: một câu mẫu dùng được lâu
"Nhà mình làm vậy từ đời ông bà. Bố cũng không biết chắc vì sao, nhưng bố làm theo vì đó là nếp của nhà mình."
Câu này làm được ba việc cùng lúc, và mỗi việc đều đáng giá.
Nó không bịa. Nó dạy đứa trẻ rằng người lớn cũng có chỗ không biết — một bài học lớn hơn chính điều kiêng đang bàn. Và nó đặt việc làm theo vào đúng chỗ: vì tình cảm với gia đình, không vì sợ hãi.
Đứa trẻ nghe câu đó lớn lên thường vẫn giữ nếp nhà — nhưng giữ như một người chọn giữ, không phải như một người không dám bỏ.
Mấy câu nên tránh
- "Làm thế là ma bắt." Doạ bằng thứ đứa trẻ không hiểu và không kiểm được là cách tạo ra nỗi sợ khó gỡ, nhất là với trẻ hay sợ bóng tối.
- "Vì con mà nhà gặp chuyện." Câu này đặt lên một đứa trẻ trách nhiệm về những việc nó không gây ra. Tuyệt đối tránh, kể cả nói đùa.
- "Con hỏi nhiều quá." Nó dạy rằng hỏi là phiền.
- "Lớn lên con sẽ hiểu." Nghe vô hại nhưng thường chỉ là cách hoãn — và đứa trẻ nhận ra ngay.
Khi đứa trẻ hỏi vặn lại
Trẻ con rất giỏi chỉ ra chỗ không nhất quán: "Sao nhà bạn con không kiêng mà vẫn không sao?"
Câu trả lời thành thật cũng là câu tốt nhất: "Đúng rồi, mỗi nhà một nếp. Nhà mình thì làm vậy."
Chỗ này dạy được một điều quan trọng hơn: khác nhau không có nghĩa là ai sai. Và nó chuẩn bị cho đứa trẻ cách cư xử khi tới nhà người khác — nhập gia tuỳ tục, không bình phẩm nếp nhà người ta.
Khi trẻ đã lỡ sợ rồi
Có khi nỗi sợ không đến từ nhà mình: từ một câu người lớn khác nói, từ một câu chuyện bạn bè kể, từ một đoạn phim. Đứa trẻ về nhà không dám ngủ một mình, không dám đi qua một chỗ nào đó.
Việc đầu tiên không phải là giải thích rằng không có gì đáng sợ. Với một đứa trẻ đang sợ, câu đó nghe như người lớn không tin mình. Hãy nghe hết đã, rồi hỏi con nghe chuyện đó từ đâu — riêng việc kể lại đã làm nỗi sợ nhỏ đi.
Sau đó thì làm cùng nhau thay vì nói: bật đèn ngủ, đi qua chỗ đó cùng con vài lần, để cửa hé. Nỗi sợ ở tuổi nhỏ tan bằng trải nghiệm nhiều hơn bằng lập luận.
Nếu con sợ kéo dài nhiều tuần, ngủ kém, hoặc sợ tới mức không đi học được thì nên nói với bác sĩ — đó là việc có người giúp được, không phải việc phải tự chịu.
Ở nhà người khác và ở nơi công cộng
Đây là phần dạy được sớm và dùng được cả đời: ở đâu thì theo nếp ở đó.
Trước khi tới nhà ai hoặc tới nơi thờ tự, nói với con hai câu ngắn: chỗ này người ta làm thế này, và mình làm theo cho phải phép. Không cần giải thích cả hệ thống — trẻ con tiếp thu quy ước nơi chốn rất nhanh, giống như học luật của một trò chơi mới.
Điều quan trọng hơn nằm ở chiều ngược lại: dặn con đừng bình phẩm nếp nhà người khác, kể cả khi thấy lạ. Và người lớn nên làm gương ở chính chỗ này — trẻ con nghe rất kỹ cách bố mẹ nói về nhà người ta trên đường về.
Khi ông bà và bố mẹ không cùng ý
Rất hay gặp, và nguyên tắc nên giữ là đừng tranh luận trước mặt đứa trẻ.
Trẻ con nghe người lớn cãi nhau về một điều kiêng thì không rút ra kết luận về điều kiêng ấy — nó rút ra kết luận rằng bố mẹ và ông bà đang giận nhau, và nó thường tự thấy mình có lỗi.
Cách gọn: ở nhà ông bà thì theo nếp ông bà, về nhà mình thì theo nếp nhà mình, và nói với con đúng như vậy. Phần người lớn chưa thống nhất thì bàn riêng.
Khi con lớn và nói thẳng là nó không tin
Chuyện này sẽ tới, thường vào tuổi mười mấy, và nó không phải dấu hiệu gì xấu.
Điều đáng giữ lúc ấy là tách việc tin khỏi việc có mặt. Không tin thì không sao; nhưng về nhà ngày giỗ, ngồi cùng mâm, thắp một nén hương cho ông bà — đó là chuyện của tình cảm gia đình, không phải chuyện của niềm tin.
Phần lớn người trẻ chấp nhận được ranh giới đó, nếu nó được nói ra một cách bình thản thay vì bị ép.
Ba điều gọn lại
Một. Tách ba loại trước: an toàn thì giải thích bằng lý do thật, cư xử thì giải thích bằng cảm nhận của người khác, niềm tin thì đừng bịa lý do.
Hai. Với loại niềm tin, câu "bố cũng không biết chắc vì sao, nhưng đây là nếp nhà mình" dạy được nhiều hơn chính điều kiêng đang bàn.
Ba. Đừng doạ bằng ma quỷ, và tuyệt đối đừng nói "vì con mà nhà gặp chuyện" — kể cả nói đùa.