Khi mình là người được hỏi mà mình không rành: trả lời thế nào cho có ích
Trong nhà hoặc trong nhóm bạn, hễ ai đó đọc vài cuốn sách hoặc từng sửa nhà một lần là tự nhiên thành "người biết". Rồi từ đó mọi câu hỏi đổ về: kê giường thế nào, ngày này có được không, mua món kia có nên không.
Phần lớn người ở vị trí đó không muốn nhận vai ấy, và cũng không đủ chắc để trả lời. Bài này về chuyện đó — trả lời thế nào cho có ích mà không nói quá phần mình biết.
Chia câu hỏi làm ba loại trước khi trả lời
Loại tra được. Ngày âm rơi vào ngày nào, chữ này nghĩa gì, bảng nào nói gì. Loại này thì tra rồi đưa cả nguồn — đừng trả lời từ trí nhớ.
Loại thuộc chuyên môn khác. Tường nứt có sao không, ẩm mốc ảnh hưởng sức khoẻ thế nào, giấy tờ nhà đất có ổn không. Ở đây việc đúng là chỉ sang đúng người: thợ có nghề, bác sĩ, người có chuyên môn pháp lý.
Loại không có câu trả lời chung. Nên hay không nên, hợp hay không hợp. Đây là loại chiếm phần lớn câu hỏi, và cũng là loại dễ bị trả lời quá tay nhất.
Chỉ cần phân loại xong là đã biết mình nên nói gì — và nhiều khi đó là toàn bộ việc cần làm.
Nói "mình không chắc" mà vẫn giúp được
Nhiều người ngại câu này vì sợ làm người hỏi thất vọng. Thực ra nó mở ra chỗ để giúp thật.
Công thức gọn: "Chỗ này mình không chắc, nhưng mình biết mấy thứ này…" rồi đưa cái mình thật sự biết — một nguồn để tra, một câu nên hỏi, một cách kiểm.
Cái người hỏi cần thường không phải một kết luận, mà là một bước tiếp theo. Đưa được bước đó là đã xong việc.
Và nói "không chắc" một cách bình thản làm người ta tin những chỗ mình nói chắc hơn. Người trả lời chắc nịch mọi câu là người khó đánh giá nhất.
Hỏi ngược trước khi trả lời
Rất nhiều câu hỏi được hỏi theo kiểu chung chung, trong khi hoàn cảnh thật mới là thứ quyết định.
Ba câu hỏi ngược dùng được gần như mọi lúc:
"Cụ thể là chuyện gì vậy?" — mở ra hoàn cảnh thật, và nhiều khi lộ ra câu hỏi khác hẳn câu vừa được hỏi.
"Bạn đang định làm gì với câu trả lời này?" — biết được họ sắp chi tiền, sắp cãi nhau với ai, hay chỉ đang tò mò.
"Ai khác cũng đang có ý kiến về chuyện này?" — nếu trong nhà đang có bất đồng thì vai của mình đổi hẳn, và nên cẩn thận hơn nhiều.
Câu thứ hai quan trọng nhất. Người sắp bỏ tiền và người đang tò mò cần hai kiểu trả lời khác nhau.
Khi câu hỏi thật ra là chuyện khác
Một phần đáng kể câu hỏi kiểu này không phải để lấy thông tin.
Có người đang lo và cần ai đó nghe. Có người đã quyết rồi và muốn được xác nhận. Có người đang muốn mình đứng về phía họ trong một chuyện của nhà.
Nhận ra được thì đỡ mất công: người cần nghe thì nghe, đừng giảng; người đã quyết thì đừng cố lật, trừ khi việc đó có hại thật; còn người muốn kéo mình vào một cuộc bất đồng thì nên nói thẳng là mình không nhận vai trọng tài.
Câu dùng được cho ca cuối: "Chuyện này mình không quyết hộ được, nhưng mình kể phần mình biết để anh chị tự cân."
Ba chỗ nên dừng lại
Khi có tiền lớn. Ai đó sắp chi một khoản đáng kể vì lời mình nói thì nên nói rõ mức chắc chắn của mình, và gợi họ hỏi thêm người khác.
Khi dính sức khoẻ. Người ốm, người mang thai, trẻ nhỏ, người đang điều trị — phần này để cho người có chuyên môn y tế, dù câu hỏi được đặt dưới dạng chuyện nhà cửa.
Khi ý kiến của mình sẽ được dùng chống lại ai đó. Ví dụ để nói người này hợp người kia không hợp, hoặc để gạt một người ra khỏi một việc. Đây là chỗ nên từ chối, và từ chối thẳng.
Ba chỗ này không phải chuyện khiêm tốn. Nói quá phần mình biết ở đó thì hậu quả rơi vào người khác chứ không rơi vào mình.
Sau khi trả lời
Nếu người ta làm theo rồi kết quả không như ý, thì đừng nhận hết về mình mà cũng đừng phủi.
Việc có ích là nhìn lại xem mình đã nói mức chắc chắn rõ chưa. Nếu đã nói "mình đoán vậy" mà họ nghe thành "chắc chắn vậy" thì lần sau nói rõ hơn.
Và nếu mình từng nói một điều rồi sau biết là sai, thì nói lại. Một câu ngắn là đủ: "Hôm trước mình nói chỗ đó chưa đúng, mình vừa tra lại."
Việc chịu sửa lại làm người khác tin mình hơn, chứ không kém đi.
Khi câu hỏi tới qua tin nhắn
Phần lớn câu hỏi ngày nay đi qua nhóm gia đình hoặc tin nhắn riêng, và dạng này có mấy bẫy riêng.
Tin nhắn mất hết giọng. Câu "chắc được" nói miệng kèm cái nhún vai là một nghĩa; gõ ra thì thành lời khẳng định. Nên khi không chắc thì viết rõ bằng chữ: "mình đoán thôi nhé".
Tin nhắn được chuyển tiếp. Câu trả lời cho một hoàn cảnh cụ thể rất dễ bị gửi sang người khác mà mất phần hoàn cảnh. Viết kèm điều kiện — "nếu nhà đang ngập thì…" — giúp nó không bị dùng lệch.
Trả lời vội trong lúc bận. Đây là nguồn của phần lớn câu trả lời mà sau đó phải sửa. Không kịp nghĩ thì nhắn "để tối mình xem rồi trả lời" — không ai phiền vì chờ vài tiếng.
Và với câu hỏi dài, nhiều tình tiết thì gọi điện nhanh hơn gõ. Năm phút nói chuyện thường thay được hai chục tin nhắn.
Giữ một chỗ ghi cho chính mình
Người hay được hỏi thì hay phải tra đi tra lại cùng mấy thứ.
Một ghi chú trong điện thoại với mấy mục hay gặp nhất — nguồn tra ngày, bảng mình tin, mấy câu trả lời mình đã soạn kỹ — tiết kiệm rất nhiều thời gian.
Ghi kèm cả chỗ mình biết là mình không chắc. Đọc lại sau vài tháng, mình sẽ nhớ ra vì sao lần trước mình dè dặt ở đúng chỗ đó.
Cái này còn có một tác dụng khác: khi có người hỏi, đưa thẳng cái nguồn mình dùng thay vì diễn giải lại. Họ tự đọc thì hiểu đúng hơn, và lần sau tự tra được.
Ba điều gọn lại
Một. Chia câu hỏi làm ba loại — tra được, thuộc chuyên môn khác, và không có câu trả lời chung. Phân loại xong thường đã biết nên nói gì.
Hai. Hỏi ngược "bạn định làm gì với câu trả lời này" trước khi trả lời. Người sắp chi tiền và người đang tò mò cần hai kiểu trả lời khác nhau.
Ba. Dừng lại ở ba chỗ: tiền lớn, sức khoẻ, và khi ý kiến của mình sẽ được dùng chống lại ai đó. Hậu quả của việc nói quá ở đó rơi vào người khác.